Gedeeld doel? Familiebedrijven als ‘system irritator’ binnen het duurzame ondernemerschapsecosysteem

SEEs vormen een veelbelovend onderzoeksveld dat de ecosysteembenadering combineert met de rol van ondernemingen in de maatschappelijke transitie naar duurzaamheid (bijv. Theodoraki et al., 2022; Volkmann et al., 2021). Tot nu toe richt onderzoek zich vooral op de motivatie en middelen van stakeholders om deel te nemen aan ecosystemen (Cunha et al., 2020; Pera et al., 2016), de co-creatie van ondernemerschapskansen (O’Shea et al., 2021), en contextuele factoren die SEEs bevorderen of belemmeren (Bischoff, 2021; Pankov et al., 2021).

Hoewel het systeemdenken centraal staat in SEE-theorie, wordt het concept ‘systeem’ op twee manieren benaderd. Ten eerste veronderstelt het ecosysteemconcept een systemische ontologie, waarbij stakeholders met elkaar verbonden zijn (bijv. O’Shea et al., 2021; Pankov et al., 2021; Stam, 2015). Ten tweede vraagt de permacrisis dat stakeholders zich bewust worden van deze verbondenheid, zodat ze er doelgericht naar kunnen handelen (bijv. Bischoff, 2021; Cohen, 2006; Raworth, 2017).

Het mobiliseren van stakeholders voor deelname aan een SEE is echter niet vanzelfsprekend: individuele ondernemersdoelen kunnen botsen met de bredere SEE-aanpak. Juist hier kunnen familiebedrijven een belangrijke rol spelen, als aanjagers van een gedeeld duurzaam doel.

Familiebedrijven zijn vaak diep verankerd in hun gemeenschap en tonen maatschappelijk verantwoord gedrag (Berrone et al., 2010; Niehm et al., 2008). Ze kunnen optreden als stewards die bouwen aan een langetermijndoel gebaseerd op wederzijds voordeel (Arregle, 2007). Door hun intergenerationele oriëntatie reageren zij sterker op ecologische druk, wat hun omgang met stakeholders beïnvloedt (Berrone et al., 2013). Het is daarom relevant te onderzoeken hoe familiebedrijven een SEE beïnvloeden in tijden van permacrisis.

Wij baseren ons op Niklas Luhmanns organisatie­theorie (2018) om te begrijpen hoe familiebedrijven invloed uitoefenen op de vorming van een SEE. Luhmanns kernconcepten — beslissingen (communicaties), irritatie, en betekenis — bieden een kader om te analyseren hoe familiebedrijven bijdragen aan een gedeeld duurzaam doel.

Beslissingen zijn de operationele modus van een organisatie, terwijl betekenis drie dimensies omvat:

• Tijdsdimensie – beslissingen over het begin en de duur van interacties;
• Sociale dimensie – wie neemt deel, en welke sociale perspectieven worden daardoor zichtbaar;
• Feitelijke dimensie – welke onderwerpen zijn bespreekbaar.

Het ontwikkelen van een gedeeld SEE-doel vraagt dat organisaties gezamenlijk beslissingen en betekenissen construeren. Irritatie verstoort bestaande besluitpatronen en betekenissen, en vergroot het bewustzijn van de permacrisis.

De paper draagt bij aan de literatuur door familiebedrijven te positioneren als system irritators die een duurzaam systemisch bewustzijn stimuleren binnen SEEs. Zulke ‘irritators’ maken vastgeroeste patronen zichtbaar en zetten een geleidelijke systeemverandering in gang, in lijn met de waarden van familiebedrijven, een perspectief dat nog nauwelijks belicht is in de bestaande literatuur.

Om de rol van familiebedrijven in de ontwikkeling van een gedeeld SEE-doel te onderzoeken, hebben we semi-gestructureerde interviews gehouden met vertegenwoordigers van familiebedrijven en lokale stakeholders. De case betreft Belgische familiebedrijven in de foodservice-sector die hun duurzaamheidsimpact wilden vergroten door SEEs te vormen.

Onze analyse baseerden we op de analogie tussen een geocentrisch en een heliocentrisch wereldbeeld. Vanuit een heliocentrisch perspectief worden stakeholders gezien als onderdeel van een ecosysteem. Vanuit een geocentrisch perspectief staan familiebedrijven centraal, met stakeholders eromheen. Zo konden we waarnemen hoe familiebedrijven als irritators optraden. Zij daagden deelnemers uit om dominante betekenissen en besluitpatronen te herzien richting een gedeeld duurzaam doel.

De eerste resultaten tonen dat familiebedrijven effectief fungeren als system irritators. Zij irriteren het SEE door doelbewust acties te ondernemen die gebaseerd zijn op gedeelde thema’s onder stakeholders, gekoppeld aan een groeiend bewustzijn van de permacrisis. Deze thema’s mobiliseerden het ecosysteem richting een gezamenlijk duurzaam doel.

Familiebedrijven confronteerden stakeholders met hun eigen invloed op het in stand houden van niet-duurzame patronen en maakten duidelijk dat gezamenlijke actie krachtiger is. Hoewel niet elk onderdeel van het systeem direct veranderde, zette deze irritatie een proces van geleidelijke verschuiving in gang richting een duurzamer ondernemerschapsecosysteem en een gedeeld duurzaam doel.